رویکرد تربیتی ادبیات فارسی

كلمه  غير ساده

اسم کلمه ای است که کسی یا حیوانی یا چیزی را با آن می نامند . مانند : علی ، کبوتر ، درخت .

1.     اسم ساده : اسمی است که تنها از یک جزء (تکواژ) ساخته شده باشد و به دو جزء یا بیشتر تقسیم نشود. مانند: آب، قلم، کوه، دریا...

2.    اسم غیر ساده: كلمه اي است كه بيش از يك جز (تكواژ) داردو به دو جزء یا بیشتر تقسیم شود. شادی، خوبی، رفتار، کتاب خانه، تخم مرغ، روزنامه فروشی.

انواع اسم غیر ساده  :    ۱-  مشتق 2- مرکب 3 – مشتق – مرکب

مشتق: واژه اي است كه از يك تكواژ آزاد و يك يا چند ((وند)) اشتقاقي تشكيل مي شود مثل : دانش، گرما ،دردمند.

بعضی از ساخت های اسم مشتق:

1-   صفت + ی : خوبی ، سفیدی

2-  اسم + ی : بقالی ، ابری ، ساحلی

3-بن ماضی + ار: کردار ، نوشتار، دیدار

4- بن مضارع + ه : خنده ، لرزه ، تابه

5- اسم + ه : زبانه ، دهانه ، دندانه

6- صفت + ه: زرده ، سفیده، هفته ، سده

7- بن مضارع + ش: روش ، نگرش ، ورزش

8- اسم + ستان : گلستان ، ترکمنستان ،

9-  اسم + گاه: خوابگاه ، شامگاه ، تعمیرگاه

10-اسم + زار : لاله زار ، ریگزار ، کشتزار

11-اسم + چه :باغچه ، دریاچه ، بازارچه

12- اسم + واره : گوشواره ، ماهواره ، جشنواره

13- اسم + بان : باغبان ، پاسبان، کشتیبان

14- اسم + ک: اتاقک ، عروسک ، شهرک

15 – بن ماضی + ن : کشتن ، مردن ، پریدن

16- صفت + ا : گرما ، درازا ، پهنا

یادآوری: ساخت صفت های مشتق مانند اسم مشتق است  

مركب: واژه اي كه از دو تكواژ آزاد يا بيشتر تشكيل مي شود مانند : ((چهارراه)) ((خوش رنگ))

برخی از اسم های مرکب:

1-   اسم + اسم: رخت خواب ، شتر مرغ

2-  صفت + اسم : چهل چراغ ، سفید رود ، خوش رنگ

3-اسم + بن مضارع :گوش مال ، گل فروش ، نمک پاش

4- اسم+ بن ماضی : کار کرد ، رهاورد ، دست برد

اشتقاق كلمه ها در زبان فارسي از راه افزودن پيشوند ميانوند و پسوند به كلمه هاي ساده تر مي آيد. همان طور كه گفتيم مشتق واژه اي است كه در ساختمان آن يك تكواژ آزاد و دست كم يك وند اشتقاقي وجود دارد. اسم مشتق به چند روش ساخته مي شود:

× مشتق از فعل مثل : ورزش ديدار

× مشتق از صفت مثل : پهنا خوبي

× مشتق از اسم مثل : موشك چمنزار

× مشتق از ضمير ضمير + پسوند ( = حاصل مصدر ) مانند : مايي و مني

تكواژهاي دستوري يا وابسته دو نوع هستند : تكواژ هاي تصريفي و تكواژهاي اشتقاقي.

تكواژهاي تصريفي در معناي قاموسي واژه اي كه بدان مي پيوندند تغييري نمي دهند و فقط

از نظر دستوري به آن كمك مي كنند و موجب صرف واژه اصلي مي شوند. وندهاي تصريفي

كلمه مشتق نمي سازند. عمده اين تكواژها عبارتند از : ((ها)) و ((ان)) ( سنگ ها مردان))

((تر)) و ((ترين)) (بزرگ تر و بزرگ ترين) هاي نكره و وحدت (( بِ )) در مضارع التزامي و امر

(بروم بزن ) مي ( مي روم مي رفتم ) تكواژهاي ماضي ساز مانند : ((يد)) ( رسيد ) ((د))

( پرورد ) ((اد)) ( افتاد ) ((ت)) ( شكافت ) ((دست)) ( توانست ) شناسه ها مانند : ((آن))

( نشانه فعل سببي مثل خورانيد ) ((آ)) نشانه فعل دعايي مانند : بادا ((نَ)) نشانه نفي مانند

نَرو.

بعضي زبان شناسان ضماير اشاره و حروف اضافه ((را)) و مانند آن را نيز تكواژهاي دستوري مي نامند.

تكواژهاي اشتقاقي وقتي با تكواژهاي ديگر تركيب شوند در بارِ معنايي آن ها تاثير مي گذارند و

مفهومي تازه از آن ها ارائه مي دهند. اين قاعده زماني كملا صادق است كه جز ((وندي)) +

((پايه)) واژه جديدي بسازد و دگرگوني در مقوله يا معنا ايجاد كند. مثلا پسوند ((ي)) از صفت

اسم مي سازد و از اسم صفت يا پسوند ((چه)) با تغيير معناي باغ به باغچه واژه جديدي مي

سازد كه هر چند در همان مقوله اسم است امام خودِ آن اسم نيست بلكه مدلول آن است كه

تغيير كرده است. اغلب ((وندها)) تكواژهاي اشتقاقي هستند مث : ((نا)) ((زار)) ((گر)) و …

( نادان لاله زار كارگر).

نكته آخر اين كه اهل زبان پيشينه كلمه ها را در نظر نيم گيرند بلكه وضعيت امروزي آن ها را

مي بينند. مثلا كلمه هاي دشوار ( دشخوار ) سهراب ( سهرآب ) كوچه ( كوي چه ) مژه

( موي چه = موي ژه ) زمستان ( زم ستان ) و كلمه هايي مانند اين ها امروزه ساده به

حساب مي آيند. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

اسم‌های فارسی در علم دستور زبان فارسی از نظر ساختار در چهار گروه دسته‌بندی می‌شوند. این چهار گروه عبارتند از: اسم ساده، مشتق، مرکب و مشتق مرکب. ^[۱]

• اسم ساده اسمی است که فقط دارای یک جزء معنی‌دار یا تکواژ آزاد قاموسی بوده و تقسیم پذیر نیست.مانند: آتش، کبوتر، سیاوش، وجدان، گوسفند و....^[۲]
• اسم مشتق اسمی است که از دو یا چند جزء تشکیل شده که دست کم یک جزء آن معنای مستقل ندارد.یعنی پسوند یا پیشوند می باشد.مشتق ها از افزون وند به اسم و گاهی بن فعل ساخته می شوند و معنایی جداگانه و مستقل به وجود می آوردند.

برخی وندهای مشتق ساز عبارتند از:زار(گلزار)، گاه(کارگاه)، دان(گلدان)،ـَک(پیچک)،ـِه(ـه/ه=e)(گردنه)یا(دسته)،ـِش(گردش)، ار (خریدار)، بان(باغبان)، چه(باغچه)، ی(نیکی)- ی نکره و نشانه های جمع مشتق ساز نیستند.-

• اسم مرکب اسمی است که دو یا چند جزء که معنای مستقل داشته و به دو یا چند جزء که به تنهایی کاربرد و معنا دارند، قابل تجزیه است.مانند:کتابخانه، سفیدرود، چهل چراغ و....
• پاره‌ای از اسم ها ویژگی‌های مشتق و مرکب را با هم دارند که به آنها«مشتق-مرکب» یا «مشتق مرکب» می‌گویند. این اسم‌ها، از دو یا چند تکواژ آزاد قاموسی به‌اضافه یک یا چند وند یا تکواژ وابسته ساخته می‌شوند. مانند:آتش نشانی=>آتش(جزء دارای معنا یا تکواژ آزاد قاموسی)+نشان(بن فعل که تکواژ آزاد قاموسی محسوب می‌شود)+ی(وند مشتق ساز)، دانش آموز=>دان+ـِش(وند مشتق ساز)+آموز(بن فعل)
• -----------------------------------------------------------------------------------------------------
• 
  

   در بیت زیر چند جمله  وجود دارد ؟

  شیخ , خندید و بگتفش ای سلیم 

   این درخت علم باشد  ای علیم

  در پیدا کردن تعداد جمله باید ابتدا به نکات زیر توجه کنیم:

  به تعدادافعالی که وجود دارد توجه کنیم .

  به افعالی که در جمله حذف شده اند توجه کنیم .

  منادا که یک شبه جمله است ،یک جمله حساب کنیم .

  صوت ها هم  که یک شبه جمله است ،یک جمله حساب کنیم .

  شبه جمله

  شبه جمله  واژه های هستند که معنی جمله از آن حاصل می شود .

  مانند: صوت ها ومنادا

  
  اهداف یادگیری:

  آشنایی با جمله های بدون فعل و انواع آن

  تمرین جهت کاربردی کردن قواعد

   

  گفتیم فعل اصلی هر جمله مرکز آن جمله است. اکنون در این طرح می گوییم جملاتی در زبان فارسی وجود دارند که ضمن کامل بودن، فاقد فعل هستند. این جملات را جمله های بدون فعل می نامیم و آن ها را در چهار بخش:

• جمله های ندایی،
• جمله های اسمی،
• شبه جمله ها و
• اصوات

بررسی می کنیم.

جمله های ندایی

کلمه ی ندا و منادای پس از آن در مجموع یک جمله ی کامل و مستقل را پدید می آورند که آن را جمله ی ندایی می نامیم:

• آی پسر! درست را بخوان.
• آهای ! به دادم برسید.
• مرد ! در را باز کن.
• ساقیا ! برخیز و در ده جام را.

در این معنا جمله ی ندایی به چهار شکل در زبان فارسی ظاهر می شود:

اول این که جمله ی ندایی شامل هر دو عنصر حرف ندا و منادا می باشد. در این حالت حرف ندا را هسته ی جمله ی ندایی در نظر می گیریم و منادا را متمم آن :

آی ( حرف ندا ) پسر ( جمله ی ندایی )! درست را بخوان!

دوم این که جمله ی ندایی ما شامل فقط حرف ندا باشد. در این حالت حرف ندا را به تنهایی یک جمله ی ندایی مستقل در نظر می گیریم:

آهای ( حرف ندا ) ( جمله ی ندایی محذوف )! به دادم برسید!

سوم این که جمله ی ندایی فقط شامل یک منادا باشد که در این صورت همان منادا را که وجود حرف ندا در آن مستتر است، به عنوان هسته ی جمله ی ندایی در نظر می گیریم:

مرد! ( حرف ندا + منادا ) در را باز کن!

و بالاخره چهارم این که نشانه ی ندا، مخصوصا در فارسی ادبی یا قدیمی، به صورت یک پسوند پس از منادا ظاهر شود که در این حالت هم باز مجموع منادا و پسوند ندایی پس از آن را به عنوان هسته ی جمله ی ندایی در نظر می گیریم:

ساقیا! ( منادا ) برخیز و در ده جام را!

جمله های اسمی

جمله های اسمی به جمله هایی گفته می شود که بر اثر کثرت استعمال یا وجود قرینه های خارجی و موقعیت گوینده ، تقلیل یافته اند و فعلشان که غالبا از افعال ربطی است ، حذف شده است. جمله های اسمی تقریبا همواره از دو بخش فاعل و مسند تشکیل یافته اند و در هر حال وجود فعل در آن ها کاملا محسوس و قابل پیش بینی است:

سیگار کشیدن ممنوع!   سیگار کشیدن ممنوع است!

چشمت روشن   چشمت روشن باد!

شبت خوش   شبت خوش باد!

اینجا تهران، صدای ایران   اینجا تهران است، صدای ایران است!

شبه جمله ها

شبه جمله ها، مانند جمله های اسمی، صورت تقلیل یافته ی یک جمله ی کامل هستند اما تفاوتشان با جمله های اسمی در این است که تنها مرکب از یک جزء می باشند:

سلام   سلام بر تو باد!

آفرین   آفرین بر تو باد!

خیر مقدم   خیرمقدم بر تو باد!

تبریک   تبریک بر تو باد!

شبه جمله ها ممکن است خود یک متمم بگیرند:

 آفرین ( که خوب گفتی )!

حیف ( که موفق نشدی )!

افسوس ( که نیامدی )!

اصوات

صوت نیز مانند جمله های اسمی و شبه جمله ها، سخنی فاقد فعل است که در بردارنده ی مفهومی کامل است، با این تفاوت که جمله های اسمی و شبه جمله ها از کلمات معمولی تشکیل شده اند، یعنی کلماتی که می توانند در جمله های دیگر زبان، با صورت اسم و صفت و قید و غیره به کار روند اما صوت کلمه ی مستقلی به حساب نمی آید و معمولا در هیچ نقش دیگری جز صوت ظاهر نمی شود:

آه!

آخ!

وای!

وه!

صوت هم می تواند مانند شبه جمله یک متمم داشته باشد:

آه ( که چقدر دوستت دارم)! 

وه ( که از دست تو به جان آمدم )!

آخ ( که چه حظی کردم )!

تمرین:

نوع جملات بدون فعل زیر را مشخص کنید:

تولدت مبارک!

جمله ی اسمی است، زیرا فقط یک فعل ربطی کم دارد تا تبدیل به جمله ای کامل شود: تولدت مبارک باد.

تبریک!

شبه جمله است زیرا برای تبدیل شدن به یک جمله ی کامل اسنادی علاوه بر فعل ربطی یک مسند هم کم دارد: تبریک بر تو باد.

آقا تبریک!